گاهی وسواس مخفیانه اوج میگیرد
وسواس تنها یک رفتار آزاردهنده نیست؛ یک اختلال روانپزشکی قابل درمان است که زندگی میلیونها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار داده است. جدیدترین پژوهشها نشان میدهد اختلال وسواس بر اثر عملکرد معیوب مدارهای خاص مغزی ایجاد میشود و خوشبختانه با روشهای ترکیبی دارو و رفتاردرمانی، بهبودی قابل توجهی دارد.
وسواس چیست و مغز چگونه دچار اختلال میشود؟
از منظر علمی، اختلال وسواس نتیجه عملکرد نادرست مدار قشری-استریاتومی-تالاموسی مغز است. این مدار مسئول فیلتر کردن، توقف و عبور افکار است که در افراد مبتلا، روی حالت “بررسی” متوقف میماند. دکتر محمدرضا شالبافان، دانشیار روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران، توضیح میدهد: «در این افراد، مغز در سانسور افکار منفی کمکاری میکند، در نتیجه این افبار به خودآگاه راه یافته و فرد را وادار به انجام عملی تکراری میکند».
انواع شایع وسواس؛ از ترس آلودگی تا وسواس چک کردن
اختلال وسواس خود را در قالبهای مختلفی نشان میدهد. دو شکل بسیار شایع آن عبارتند از:
- وسواس آلودگی: که پس از همهگیری کرونا شدت بیشتری یافته است. در این حالت، فرد ترس بیمارگون از آلوده شدن دارد و ممکن است ساعتها به شستشو مشغول شود یا از ترس میکروب، از اجتماع دوری کند.
- وسواس شک و چک کردن: که در آن فرد بارها و بارها کارهایی مانند قفل بودن در، خاموش بودن اجاق گاز یا فراموش نکردن تلفن همراه را کنترل میکند.
رویکردهای درمانی: از دارو تا رواندرمانی
خبر امیدوارکننده این است که اختلال وسواس به طور مؤثری درمان میپذیرد. درمان اصلی ترکیبی از دو بخش است:
- درمان دارویی با استفاده از داروهای تنظیمکننده انتقالدهندههای عصبی مغز
- رفتاردرمانی شناختی (CBT) و به ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ
دکتر شالبافان تأکید میکند: «دارودرمانی تا ۵۰٪ از علائم را کاهش میدهد و در کنار آن، رفتاردرمانی نقش مکمل و ضروری دارد. حتی روشهای نوینی مانند تحریک مغزی نیز مؤثر واقع شدهاند که نشان از پایه عصبی این اختلال دارند.»
وسواس به مثابه زبان ناخودآگاه
در کنار تبیین عصبی، روانکاوان نیز به ریشههای روانی اختلال وسواس مینگرند. به باور آنان، گاهی رفتارهای وسواسی جایگزین تعارضهای حلنشده درونی یا روشی برای مقابله با احساس فقدان و ناتوانی هستند. به عبارت دیگر، تمرکز افراطی بر جزئیاتی مانند قفل در، ممکن است نشانهای از تلاش ناخودآگاه فرد برای اعمال کنترل در زندگی باشد.
وسواس در بافت فرهنگی ایران
آمارها نشان میدهد میزان اختلال وسواس در ایران بالاتر از میانگین جهانی است. به گفته متخصصان، این موضوع تنها به معنی شیوع بیشتر نیست، بلکه تا حدی به دلیل تظاهرات فرهنگی خاص مانند وسواسهای مرتبط با طهارت و امور مذهبی است که در چارچوب فرهنگی ما برجستهترند.
نکته پایانی این که اختلال وسواس یک سرنوشت تغییرناپذیر نیست. این اختلال، چه ریشه در زیستشیمی مغز داشته باشد و چه در تعارضهای روانی، امروزه راههای اثباتشدهای برای درمان و مدیریت آن وجود دارد. شناسایی بهموقع و مراجعه به روانپزشک یا روانشناس متخصص، کلید بازگشت به زندگی عاری از چرخههای فکری و عملی آزاردهنده است.
مجله سلامت و بهداشت دکتر هادی خرم نژاد
About the Author
