علت اصلی تکرر ادرار شبانه چیست؟
نوکتوریا به حالتی گفته میشود که فرد برای ادرار کردن یک یا چند بار در طول شب از خواب بیدار میشود. اگر نیمهشب یک یا چند بار برای رفتن به دستشویی از خواب بیدار میشوید، تنها نیستید. این وضعیت که در اصطلاح پزشکی نوکتوریا (Nocturia) نام دارد، یکی از شایعترین مشکلات ادراری در بزرگسالان است. اگرچه این وضعیت همیشه نشانه یک بیماری جدی نیست، اما زمانی که بهطور مداوم اتفاق بیفتد و کیفیت خواب را کاهش دهد، بهتر است جدی گرفته شود. خوشبختانه در بسیاری از موارد، ایجاد چند تغییر ساده در سبک زندگی میتواند دفعات ادرار شبانه را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
نوکتوریا چیست و چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند؟
نوکتوریا به حالتی گفته میشود که فرد برای ادرار کردن یک یا چند بار در طول شب از خواب بیدار میشود. بیدار شدن گاهبهگاه طبیعی است، اما اگر این اتفاق بیش از دو بار در هر شب رخ دهد یا باعث اختلال در خواب و فعالیتهای روزانه شود، بهتر است با پزشک مشورت کنید. به گفته متخصصان اورولوژی، شدت این مشکل بیشتر از هر چیز به میزان تأثیر آن بر کیفیت زندگی بستگی دارد. اگر خواب شما مرتب مختل میشود یا روزها احساس خستگی و خوابآلودگی دارید، زمان بررسی پزشکی فرا رسیده است.
آمارها نشان میدهد حدود یک نفر از هر سه فرد بالای ۳۰ سال نوکتوریا را تجربه میکند و این میزان با افزایش سن بیشتر میشود؛ بهطوریکه تا ۶۰ درصد سالمندان ممکن است با این مشکل روبهرو باشند. این شیوع بالا نشان میدهد که نوکتوریا یک مشکل شایع است که میتواند کیفیت زندگی افراد را در تمام سنین تحت تأثیر قرار دهد.
سه عامل اصلی بروز ادرار شبانه
پزشکان سه عامل اصلی را مسئول بروز نوکتوریا میدانند:
۱. تولید بیش از حد ادرار در طول شب
گاهی بدن در طول شب بیش از حد طبیعی ادرار تولید میکند. این وضعیت ممکن است در اثر بیماریهای زیر ایجاد شود: دیابت، بیماریهای کلیوی، مصرف داروهای ادرارآور (دیورتیک). همچنین نوشیدن مقدار زیاد مایعات، بهویژه آب، قهوه، چای، نوشابههای کافئیندار یا نوشیدنیهای الکلی پیش از خواب، یکی از شایعترین دلایل افزایش ادرار شبانه است.
بیماریهای قلبی نیز میتوانند مقصر باشند. در برخی افراد مبتلا به بیماریهای قلبی، مایع در طول روز در پاها جمع میشود. زمانی که فرد شب دراز میکشد، این مایع دوباره وارد جریان خون شده و کلیهها آن را به ادرار تبدیل میکنند؛ در نتیجه فرد مجبور میشود چندین بار در طول شب از خواب بیدار شود.
آپنه خواب؛ علتی که کمتر به آن توجه میشود نیز میتواند باعث افزایش ادرار شبانه شود. در این بیماری، کاهش اکسیژن باعث ترشح هورمونی میشود که کلیهها را وادار به دفع آب و سدیم بیشتری میکند. در بسیاری از بیماران، درمان آپنه خواب با دستگاه CPAP میتواند دفعات ادرار شبانه را نیز کاهش دهد.
۲. کاهش ظرفیت مثانه
گاهی مشکل از تولید ادرار نیست، بلکه مثانه دیگر توانایی نگهداری حجم قبلی را ندارد. از مهمترین دلایل کاهش ظرفیت مثانه میتوان به عفونت ادراری، مثانه بیشفعال، دیابت، بیماریهای عصبی مانند اماس، پارکینسون و سکته مغزی، بارداری، بزرگ شدن خوشخیم پروستات، تومورهای لگنی و یبوست مزمن اشاره کرد. تمام این شرایط میتوانند باعث احساس فوری نیاز به دفع ادرار شوند؛ حتی زمانی که حجم ادرار در مثانه کم است.
۳. اختلالات خواب
گاهی مشکل از سیستم ادراری نیست، بلکه فرد به دلیل اختلالات خواب مانند بیخوابی، سندرم پای بیقرار یا دردهای مزمن از خواب بیدار میشود و پس از بیدار شدن، احساس نیاز به ادرار را نیز متوجه میشود. به همین دلیل، بیخوابی و نوکتوریا معمولاً همزمان دیده میشوند؛ بهویژه در سالمندان.
عوارض و خطرات ادرار شبانه
خود نوکتوریا معمولاً بیماری خطرناکی محسوب نمیشود، اما پیامدهای آن میتواند آزاردهنده باشد. از مهمترین عوارض آن میتوان به کاهش کیفیت خواب، خستگی و خوابآلودگی روزانه، کاهش تمرکز و حافظه، افت عملکرد ذهنی و افزایش خطر زمین خوردن، بهخصوص در سالمندان اشاره کرد.
مطالعات نشان دادهاند افرادی که شبها برای ادرار از خواب بیدار میشوند، حدود ۲۰ درصد بیشتر در معرض زمین خوردن و نزدیک به ۳۰ درصد بیشتر در معرض شکستگی استخوان قرار دارند. به همین دلیل پزشکان توصیه میکنند مسیر رفتن به سرویس بهداشتی در شب دارای نور کافی باشد و سالمندان در صورت نیاز از چراغ خواب یا تجهیزات کمکی استفاده کنند.
راهکارهای درمانی و پیشگیری از ادرار شبانه
در بیشتر موارد، درمان با تغییرات ساده در سبک زندگی آغاز میشود و بسیاری از بیماران بدون نیاز به دارو بهبود پیدا میکنند:
- مدیریت مصرف مایعات: اگر پیش از خواب مقدار زیادی آب یا نوشیدنی مصرف میکنید، بهتر است از چند ساعت قبل از خواب میزان مایعات را کاهش دهید. همچنین توصیه میشود از مصرف قهوه، چای، نوشابههای کافئیندار و نوشیدنیهای الکلی در ساعات پایانی شب خودداری کنید.
- کاهش مصرف نمک: افراد مبتلا به بیماریهای قلبی با کاهش مصرف سدیم ممکن است دفعات ادرار شبانه خود را کمتر کنند، زیرا تجمع مایعات در بدن کاهش مییابد.
- بالا نگه داشتن پاها: اگر دچار واریس یا ورم پا هستید، بالا نگه داشتن پاها در طول روز و استفاده از جورابهای فشاری میتواند از تجمع مایعات جلوگیری کرده و میزان ادرار شبانه را کاهش دهد.
- تغییر زمان مصرف داروهای ادرارآور: داروهای ادرارآور بهتر است با نظر پزشک در ساعات ابتدایی روز مصرف شوند تا اثر آنها در طول شب کمتر باشد. هرگز بدون مشورت پزشک زمان یا مقدار مصرف داروهای خود را تغییر ندهید.
در برخی بیماران، پزشک ممکن است دارو تجویز کند. یکی از داروهای مورد تأیید، دسموپرسین (Desmopressin) است که تولید ادرار را کاهش میدهد. با این حال، این دارو میتواند در برخی افراد باعث کاهش شدید سدیم خون شود؛ بنابراین مصرف آن فقط باید تحت نظر پزشک انجام شود. اگر علت مشکل بزرگ شدن پروستات یا مثانه بیشفعال باشد، داروهای مخصوص این بیماریها نیز میتوانند مؤثر باشند. در موارد پیشرفته بزرگ شدن پروستات، گاهی درمانهای لیزری یا جراحی نیز توصیه میشود.
مجله سلامت و بهداشت دکترهادی خرم نژاد
About the Author
